تنگنای جنگ؛ وقتی فریادهای بلند تاثیر زیادی ندارد

تنگنای جنگ

وقتی فریادهای بلند تأثیر زیادی ندارد

جعفر شیرعلی نیا

وقتی نتوانید طرح قابل درکی پیش روی مردم قرار دهید، به محدوده خطرناک نزدیک می‌شوید.

۲۸ فروردین ۱۳۶۷ ارتش صدام با قدرت فاو را از ایران پس گرفت. پس از این شکست، جبهه‌ی ایران به نوعی دچار ازهم‌پاشیدگی شد. ارتش عراق ابتکار میدان نبرد را در دست گرفته بود. ۴ خرداد شلمچه را پس گرفت و ۴ تیر جزایر مجنون را. فضای جامعه سرشار از تردید بود، خیلی‌ها سقوط فاو را معامله‌ای برای پایان جنگ می‌دانستند.

آشفتگی جبهه‌ی ایران شباهت‌هایی با غافلگیری ایران در ابتدای جنگ داشت. در ابتدای جنگ آیت‌الله خمینی در پیام‌ها و سخنان متعدد و تأثیرگذاری با مردم سخن گفت اما در اواخر جنگ این پیام‌ها و سخنان هم کمتر است و هم به نظر می‌رسد تأثیرگذاری کمتری دارد. آخرین پیام امام قبل از پذیرش قطعنامه مربوط به ۱۳ تیر ۶۷ است، پیامی که در جواب تسلیت آیت‌الله منتظری درباره‌ی واقعه‌ی هدف قرارگرفتن هواپیمای مسافربری ایران به‌دست آمریکایی‌ها صادر شد.

مقایسه‌ی آخرین و اولین پیام امام در جنگ نکات جالبی دارد:

اولین پیام روز ۳۱ شهریور سال ۵۹ ساعت ۷ بعدازظهر، پس از حمله‌ی عراق، به مناسبت آغاز سال تحصیلی نوشته شده و شروعش در همین باره بود. پیام درباره‌ی آغاز جنگ نکات آرامش‌بخشی دارد. امام تأکید کرد که مردم خونسردی خودشان را حفظ کنند و نوشته بود جنگ‌های زیادی در جهان بوده که حالا یکی هم نصیب ایران شده و چیز مهمی نیست. تعبیر دزدی آمده سنگی انداخته و فرار کرده در این پیام معروف شد.

(صحیفه امام، ج ۱۳، ص۲۲۱)

در آخرین پیام ماجرا فرق دارد. در تیرماه سال ۶۷ امام صریحا می‌گوید: «امروز تردید به هر شکلى خیانت به اسلام است، غفلت از مسائل جنگ، خیانت به رسول‌اللّه است.»

اما نکته‌ی مهم‌تر این‌جاست که گویا ماهیت جنگ نیز فرق کرده است. در پیام اول یک تعریف ساده از جنگ مانند تمام جنگ‌های دنیا ارائه شده است: دشمنی حمله کرده است و باید دفاع کرد و او را سر جای خود نشاند. اما در پیام آخر تعریف از جنگ متفاوت است: «جنگ امروز ما جنگ با عراق و اسرائیل نیست. جنگ ما، جنگ با عربستان و شیوخ خلیج‌فارس نیست. جنگ ما جنگ با مصر و اردن و مراکش نیست؛ جنگ ما جنگ با ابرقدرت‌هاى شرق و غرب نیست. جنگ ما جنگ مکتب ماست علیه تمامى ظلم و جور. جنگ ما جنگ اسلام است علیه تمامى نابرابری‌هاى دنیاى سرمایه‌دارى و کمونیزم. جنگ ما جنگ پابرهنگى علیه خوش‌گذرانی‌هاى مرفهین و حاکمان بى‌درد کشورهاى اسلامى است. این جنگ سلاح نمى‌شناسد، این جنگ محصور در مرز و بوم نیست، این جنگ خانه و کاشانه و شکست و تلخى و کمبود و فقر و گرسنگى نمی‌داند. این جنگ جنگ اعتقاد است. جنگ ارزش‌هاى اعتقادى انقلابى علیه دنیاى کثیف زور و پول و خوش‌گذرانى است. جنگ ما جنگ قداست عزت و شرف و استقامت علیه نامردمی‌هاست.»

صحیفه امام، ج ۲۱، ص ۶۸)

با وجود این‌که این پیام به‌شدت مهیج‌تر از پیام اول به نظر می‌رسد اما بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد به‌هیچ‌وجه تأثیرگذاری پیام اول را ندارد و تأثیر چندانی در مهار آشفتگی جبهه‌ی ایران ندارد. تنها چند روز پس از این پیام ارتش عراق که پیش از این، مناطقی را که ایران گرفته بود، پس گرفته بود، این بار در ۲۱ تیر تا عمق خاک ایران تا منطقه‌ی دهلران پیشروی کرد و اسرای زیادی از ایران گرفت و چند روز پس از آن ایران قطعنامه‌ی ۵۹۸ را در ۲۷ تیر پذیرفت.

عوامل متعددی در این موضوع تأثیر دارد اما یکی از آن‌ها تفاوت نگاه به جنگ و هدف از جنگ در مقاطع مختلف است. در ابتدای جنگ تا فتح خرمشهر، جنگ هدف‌های مشخص، دقیق و قابل ‌درکی دارد. ابتدا دفاع و جلوگیری از پیشروی دشمن و پس از آن تلاش برای آزادی زمین‌های اشغالی. پس از آزادی خرمشهر هدف تنبیه متجاوز نیز هدف مشخصی است اما به‌تدریج با طولانی شدن روند جنگ و مطرح شدن بحث‌های متعددی مانند تشکیل حکومت اسلامی در عراق و یا فتح قدس و... قدری ماجرا پیچیده می‌شود. هدف‌های بزرگی که با پیشروی‌های کند در جبهه‌ی جنگ همخوانی ندارد.

پیام آخر امام نیز با وجود محکم و مهیج بودن، تعریف قابل درکی از جنگ ارائه نمی‌دهد. جالب است دو هفته بعد از این پیام، ایران قطعنامه‌ی ۵۹۸ را می‌پذیرد. بعد از پذیرش قطعنامه وقتی ارتش صدام و نیروهای مجاهدین خلق، معروف به منافقین، حمله‌های بزرگی انجام می‌دهند، مردم به جبهه‌ها سرازیر می‌شوند. به نظر می‌رسد یکی از دلایل این حضور این است که جنگ دوباره شرایط قابل درک و هدف‌های مشخصی پیدا کرده است.

اگر می خواهید بجنگید باید بتوانید با مردم حرف بزنید.

از یادداشت‌های کانال تلگرامی:

https://t.me/jafarshiralinia

وبلاگ شخصی فرهاد اردلان...